Şeyhler (merkez Işıklar) Köyü Etnogenezi – Genişletilmiş Ve Karşılaştırmalı İnceleme

KÜTAHYA – HİSARCIK – ŞEYHLER (MERKEZ IŞIKLAR) KÖYÜNÜN ETNOGENEZİ

Sülale Yapıları, İnanç Katmanları ve Toplumsal Absorbsiyon Süreçleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Hazırlayan: Dr. Hüseyin Demirtaş

ÖZET

Bu çalışma, Kütahya ili Hisarcık ilçesine bağlı Şeyhler (yerel hafızadaki adıyla Işıklar) Köyü’nün etnogenezini, köken anlatılarının ötesinde; göç, inanç, evlilik, asimilasyon ve toplumsal absorbsiyon süreçlerinin uzun erimli etkileşimi olarak ele almaktadır. Ali Aksüt’ün Osmanlı arşivlerine dayalı sülale–oymak eşleştirmeleri ile Dr. Hüseyin Demirtaş’ın saha çalışmaları, sözlü tarih kayıtları ve yerel hafıza verileri birlikte değerlendirilmiştir. Çalışma ayrıca Anadolu Aleviliğini Balkan Aleviliği/Bektaşiliği ve Suriye-Lübnan hattındaki Nusayri (Cebel Aleviyun) topluluklarıyla karşılaştırmalı olarak inceleyerek, heterodoks İslam geleneklerinin ortak ve ayrışan yönlerini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Etnogenez, Alevilik, Kızılbaş, Şeyhler Köyü, Toplumsal Absorbsiyon, Bektaşilik, Nusayrilik

1. GİRİŞ: ETNOGENEZİ KÖKEN DEĞİL, SÜREÇ OLARAK OKUMAK

Etnogenez, sabit ve tekil bir “başlangıç noktası”na indirgenemez. Anadolu kırsalında topluluklar; göç, zorunlu iskân, inanç baskıları, evlilik stratejileri ve yerel direnç mekanizmalarıyla biçimlenmiştir. Şeyhler (Işıklar) Köyü, bu çok katmanlı sürecin okunabildiği nadir örneklerden biridir.

2. COĞRAFYA, YERLEŞİM VE HAFIZA

Şeyhler Köyü; Eğrigöz, Şaphane ve Düşecek dağları arasında, Emet Çayı’nın doğu yakasında konumlanır. Tarıma elverişsiz, orman ve mera ağırlıklı bu coğrafya, yerleşimin güvenlik ve içe dönüklük esaslı bir tercih olduğunu düşündürmektedir. “Işıklar” adının halk hafızasında yaşamaya devam etmesi, resmî adlandırmanın ötesinde kolektif belleğin sürekliliğine işaret eder.

Önerilen Görsel: Bölgesel topoğrafya haritası, Emet Çayı havzası ve köy yerleşim planı.

3. TÜRKMEN/YÖRÜK ÇEKİRDEK YAPI

Osmanlı tahrir ve nüfus defterleriyle örtüşen sülale adları (Ak-Oğulları, Bal-Oğulları, Daldal-Oğlu vb.), Şeyhler’de güçlü bir Türkmen/Yörük çekirdeğine işaret etmektedir. Bu yapı, hayvancılık, imece ve kolektif mülkiyet anlayışıyla kültürel olarak da doğrulanmaktadır.

4. ALEVİ/KIZILBAŞ İNANÇ YAPISI

Köyün belirleyici omurgası Alevi/Kızılbaş inancıdır. Tarihsel olarak dış evlilik yasağı, modern ahlaktan ziyade hayatta kalma refleksiyle ilişkilidir. Yol erkân, cem pratiği ve ocak bağlılığı, topluluğun iç bütünlüğünü koruyan temel mekanizmalardır.

5. ASİMİLASYON VE PROTO-SÜNNİLER

1970’lerden sonra devlet politikalarıyla hızlanan Sünnileşme, Dr. Demirtaş tarafından “Proto-Sünni” kavramıyla tanımlanan ara kimlikler üretmiştir. Bu form, genellikle bir-iki kuşak içinde tam Sünniliğe evrilmektedir.

6. TOPLUMSAL ABSORBSİYON MEKANİZMALARI

Köleler sülalesi (Afrika kökenli), Roman sülaleleri (Ceditler ve Aşırlar), 1915 tehciri sırasında sığınan Ermeni birey ve 1970 Gediz Depremi sonrası Kars’tan gelen gelinler, köyün absorbe edici yapısını göstermektedir. Bu katmanlar, baskın Alevi çekirdek içinde eriyerek yeni bir sentez üretmiştir.

Önerilen Görsel: Zaman çizelgesi ve soy ağacı şemaları (anonimleştirilmiş).

7. KARŞILAŞTIRMALI ÇERÇEVE: ALEVİLİĞİN DİĞER KOLLARI

7.1 Anadolu Aleviliği – Bektaşilik (Balkanlar)

• Ortak yönler: Heterodoksi, batıni yorum, cem/ayin geleneği

• Farklılıklar: Balkan Bektaşiliğinde daha kurumsal tekke yapısı, Osmanlı ile görece daha uyumlu ilişki

7.2 Nusayrilik (Cebel Aleviyun – Lazkiye, Homs)

• Ortak yönler: Ezoterizm, Ali merkezli kutsiyet

• Farklılıklar: Kapalı topluluk yapısı, Arapça ritüel dili, farklı kozmoloji

7.3 Kürt Aleviliği (Zaza-Kurmanci)

• Ortak yönler: Ocak sistemi, sözlü kültür

• Farklılıklar: Dil, yerel mitolojik unsurlar, coğrafi izolasyon

8. SONUÇ: ŞEYHLER MODELİ

Şeyhler Köyü, güçlü bir inanç çekirdeği etrafında farklı etnik ve sosyal unsurları dönüştürerek bünyesine alan, hafızasını koruyan dinamik bir toplumsal organizma sunmaktadır. Bu model, Anadolu heterodoks topluluklarının tarihsel sürekliliğini anlamak açısından anahtar bir örnektir.

KAYNAKÇA (SEÇME)

• Aksüt, A. Osmanlı Belgelerinde Aleviler.

• Ocak, A. Y. Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik.

• Mélikoff, I. Uyur İdik Uyardılar.

• Dressler, M. Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam.

• Demirtaş, H. (Saha Notları ve Sözlü Tarih Kayıtları).